TeknoLoji Nedir?

TeLif Hakkı Nedir?

Telif hakkı özgün ve yaratıcı eser sahiplerine (yazar, sanatçı, besteci, tasarımcı, vd.) belirli bir süre için yasayla tanınan manevi  ve ekonomik haklardır. Telif hakları fikirleri değil,  fikirlerin ifade etme biçimini koruma altına almaktadır. Telif haklarının temelde kişisel ve toplumsal olmak üzere iki amacı amacı vardır. Kişisel amaç yaratıcı eser sahiplerini telif hakları aracılığıyla ödüllendirmek ve daha fazla eser yaratmaya teşvik etmektir. Toplumsal amaç ise özgün ve yaratıcı eserleri belirli bir süre geçtikten sonra toplumdaki herkesin yararlanmasına sunmaktır. Telif hakkı yasaları hangi eserlerin korunup hangilerinin korunmadığını tanımlar, eser sahiplerinin ve kullanıcıların haklarını düzenler ve eser sahibiyle kullanıcı arasında bir denge kurar. 

Telif hakları bilim edebiyat, fotoğraf, sanat ve sinema eserleri için yazarın yaşadığı sürece ve ölümünden sonra 70 yıl süreyle geçerlidir. Veri tabanları için ise bu süre 15 yılla sınırlıdır. Ancak veri tabanında yapılan her önemli ekleme ve değişikliklerden sonra bu süre yeniden başlamaktadır. 

Telif hakları kamu düzenini (mahkeme, polis, vd.) sağlamak amacıyla kısıtlanabilmektedir. Örneğin, belirli bir suç işlendiği anda çekilen fotoğraflar sahibinin izni alınmaksızın mahkemede kanıt olarak kullanılabilir. Öte yandan herkesin bilmesinde genel yarar olduğu düşünülen yasa ve yönetmelikler ile resmi konuşmalar telif hakkına tabi değildir. Benzeri bir biçimde, telif hakkı yasaları yayımlanmış eserlerin kişisel eğitim ya da araştırma amacıyla çoğaltılmasına veya eğitim-öğretim amaçlı temsil ve kullanımına izin verektedir (FSEK, md. 33-34). Bu tür yayınlar alıntı yapmak, haber vermek ya da röportaj yapmak amacıyla da kullanılabilir. 

Telif hakları ulusal ve uluslararası yasalarla düzenlenmektedir. Eser sahiplerinin telif haklarından yararlanabilmeleri için telif haklarını tanıyan ülkelerin vatandaşı olmaları gerekmektedir. Bazı ülkeler (örneğin, Kuzey Kore) telif haklarını tanımamaktadır. Ülkemizde telif hakları yukarıda andığımız FSEK ile düzenlenmektedir. Öte yandan, telif haklarını yasayla düzenleyen hemen hemen tüm ülkeler telif haklarını uluslararası düzeyde düzenleyen Bern Konvansiyonunu tanımaktadır. Birçok ülke Dünya Entellektüel Mülkiyet Örgütü (World Intellectual Property Organization) Telif Hakları Antlaşmasını ve Gösteriler ve Ses Simgeleri Antlaşmasını tanımaktadır. Avrupa Birliği (AB) 2001 yılında çıkardığı telif hakları yönergesi  ile bilgi toplumunda telif haklarını düzenlemeyi amaçlamaktadır. 2002 sonunda uygulamaya giren bu yönerge telif hakları açısından AB üyesi ülkeler arasında uyum sağlamayı ve yasakların kaldırılmasını öngörmektedir. 

Telif haklarını düzenleyen yasalarda "özgün", "önemli", "makul", "dürüst kullanım" gibi çok önemli bazı kavramlar genellikle açık açık tanımlanmamaktadır. Özgün eserle, herhalde, daha önce bir yere kopyalanmamış, insan aklının bir ürünü olan ve belirli bir ortamda (kitap, ses kaseti, film gibi) sabitlenmiş eserler kastedilmektedir. Kullanıcıların eserleri "makul" ölçüde kopyalayabilecekleri ve veri tabanlarının "makul" ölçüde kullanabilecekleri öngörülmesine karşın, "makul" terimi tanımlanmamıştır. Adil ya da dürüst kullanım telif hakkı sahibinin çıkarlarına zarar vermeden eseri kullanmak anlamına gelmektedir. Yukarıda değindiğimiz kişisel ve eğitim-öğretim amaçlı kullanımlar bu gruba girmektedir. Ticari bir firma için çalışıyor olsanız bile eserleri kişisel amaçla kopyalamak mümkündür. Aynı şekilde, telif hakkı yasalarına tabi olan eserlerin kütüphaneler tarafından kullanıma suunulması ya da kullanıcılara ödünç verilmesi adil kullanım olarak nitelendirilmektedir. 

Fikir ve Sanat Eserleri Kanununda da bu terimler açık bir şekilde tanımlanmamıştır. Hatta 2001 yılında yapılan bir değişiklikle (md. 72) "hak sahibinin yazılı izni olmaksızın . . . bir eseri kiralayan veya kamuya ödünç veren kişiler hakkında dört yıldan altı yıla kadar hapis ve 50 milyar liradan 150 milyar liraya kadar ağır para cezasına" hükmolunması kütüphanlerin ödünç verme işlemlerini tamamen olanaksız hale getirebilecek bir düzenlemedir. Kütüphanelerin bu madde kapsamı dışında tutulduğu yasaya en kısa zamanda mutlaka eklenmelidir.

Öte yandan bazı terimler farklı ülkelerde farklı anlamlarda kullanılmaktadır. Örneğin, "veri tabanı" terimini Amerikan ve İngilizler farklı AB ülkeleri farklı anlamda kullanmaktadırlar. Yukarıda sözü edilen AB Telif Hakları Yönergesinde "veri tabanı" terimi "sistematik veya yöntemsel olarak düzenlenmiş ve elektronik ya da diğer yollardan bireysel olarak erişilebilen eserler, veriler ve diğer materyaller topluluğu" olarak tanımlamaktadır. Bu tanıma göre aile fotoğraflarını içeren bir albüm ya da kütüphane kataloğu koruma altındadır. Başka bir deyişle kütüphane kataloğu, telefon rehberi, adres veri tabanı gibi katalog bilgileri ("metadata") koruma altına alınmıştır. Oysa Amerikan yasaları bu tür materyaller konusunda daha esnek davranmaktadır. 

ELEKTRONİK BİLGİ VE TELİF HAKLARI

Telif hakları" entellektüel mülkiyet rejiminin bir parçasıdır. Kitap, dergi, ses kasetleri ve video görüntülerindeki telif haklarının yanı sıra patentler, ticari markalar, coğrafi işaretler ve endüstriyel tasarımlar entellektüel mülkiyet hakları çerçevesinde değerlendirilmektedir. Entellektüel mülkiyet hakları" elektronik bilgi yönetimindeki en kapsamlı ve zor konulardan biridir. Son yıllarda giderek yaygın olarak kullanılan elektronik dergiler, web sayfaları, elektronik tartışma listeleri gibi elektronik bilgi kaynaklarının telif hakkı çerçevesinde değerlendirilmesi konuyu daha da çetrefilleşmektedir. Çünkü telif haklarıyla ilgili paydaş sayısı artmaktadır. Kullanıcılar (okuyucu, izleyici, dinleyici, vd.), yazarlar (yazar, müzisyen, yapımcı, yazılım geliştirici, vs.), telif hakkı yasalarının uygulanmasından sorumlu idari ve adli makamlar, hakların toplanmasından sorumlu kuruluşlar, politika belirleyen ulusal ve uluslararası kuruluşlar bu paydaşlardan bazılarıdır.